Ang Budget sa Nasud—Hostage sa Gahum sa Kongreso, Dili sa Katawhan!

GI-PRESENTAR sa Kongreso isip dakong lakang paingon sa transparensiya ang pag-live stream sa bicameral conference committee kon Bicam sa gisugyot nga 6.7-trillion pesos 2026 national budget!

Sa unang panglantaw, susamang tinuod ang kalamboan: Makita na sa publiko ang diskusyon sa pinakadako ug pinaka-importante nga balaod sa nasud. Apan kung lantawon, ang dugay nang kasaysayan sa budget corruption sa Pilipinas, klaro nga ang tinuod nga problema dili ang kakulangon sa live streaming, inay ang konsentrasyon sa gahum sa Kongreso ug ang sayop nga political incentives nga nagpalig-on sa corruption. Ang live streaming makapakita sa meeting room, apan dili niini mapugngan ang pagpangawat inay ang sistema lamang ang makahimo niini.

Sulod sa kapi’g 30 ka tuig, balik-balik ang konklusyon sa mga pagtuon sa Department of Justice, corruption watchdogs, ug international institutions: Mga 20% sa national budget ang gikaon sa corruption matag tuig. Karon nga molapas na sa kapi’g 6 trillion pesos ang budget, nagpasabot nga 1.0–1.3 trillion pesos matag tuig ang mawagtang. Dili lamang kini mga numero apan lakip na ang mga baha nga dili mapugngan, mga ospital nga kulang og tambal, mga tourism sites nga wala ma-develop, mga tunghaan nga wala matukod, ug uban pa nga mga proyekto. Kung tinuod nga prayoridad ang katawhan, dugay nang naputol ang nasangpit nga leakage. Apan wala—tungod ang budget gihimo’g political weapon inay dili development tool.

Makita usab kini nga problema sa international corruption rankings. Sa Transparency International – Corruption Perceptions Index sulod sa milabay nga 20 ka tuig, ang Pilipinas halos kanunay anaa sa ubos nga bahin sa global ranking—kasagaran tali sa rank 90 hangtod 120 sa 180 ka nasud. Samtang ang Singapore kanuna’y nga anaa sa Top 5–10 least corrupt countries, nagpabilin ang Malaysia sa taas nga ranggo, ug ang Indonesia, Vietnam, ug Thailand klarong milambo sa mga milabay nga katuigan. Gani, naka-overtake pa sa ubang nasud. Klaro ang mensahe nga ang Pilipinas nagpabiling ulahi, dili tungod sa kakulangon sa balaod, kun dili tungod, walay tinuod nga structural reform.

Human sa EDSA Revolution, daghang Presidente ang miagi, apan halos susama ang sistema. Si Joseph Estrada natapos sa impeachment ug conviction for plunder. Si Gloria Macapagal-Arroyo nalambigit sa dagkong budget-linked scandals ug giila sa public opinion isip pinakakorap atol sa katungdanan. Sa administrasyon ni Benigno Aquino III, nabutyag ang PDAF pork barrel scam ug gi-deklara sa Supreme Court nga unconstitutional. Apan wala kini hingpit nga nawala—naghulip lamang og porma. Sa panahon ni Rodrigo Duterte, mibalik kini pinaagi sa budget insertions, emergency funds, ug infrastructure allocations, nga misangpot sa PhilHealth ug pandemic procurement scandals.

Karon, sa panahon ni President Ferdinand Marcos Jr., ang public perception of corruption mao ang pinakataas sulod sa 25 ka tuig. Kini gipakusgan sa flood-control scandal, diin ang 545-billion pesos flood-control program nahimong simbolo sa ghost projects, substandard work, ug contractor monopolies. Mahinungdanong ipasabut nga wala pay korte nga nag-konbikto sa Presidente mismo. Apan klaro usab nga ang administrasyong Marcos Jr. naglihok sulod sa usa ka sistema nga dugay nang bulok apan padayon nga naghatag og dakong gahum sa pipila ka magbabalaod.

Daghang kongresista ug senador ang adunay dakong impluwensya sa budget insertions, realignments, ug sectoral allocations, ilabi na sa infrastructure ug flood-control projects. Dili coincidence nga ang mga pangalan nga aktibo sa budget insertions susamang madungog sa flood-control ug infrastructure investigations. Kung ang susama nga institusyon nag-aproba sa budget ug nag-dikta usab kung asa ug kinsa ang mo-implement sa proyekto, dili na kini oversight—kun dili conflict of interest.

Mas delikado kung dili mahatagan ang mga magbabalaod sa ilang buot nga alokasyon tungod dili lamang budget delay ang ilang armas. Atakihon nila ang mga Cabinet Secretaries pinaagi sa Senate ug House hearings “in aid of legislation”, lakip ang confirmation of appointments. Ang mga hearing nga alang sa accountability, gamiton isip pressure mechanism. Dili aron masabtan ang policy, kun dili aron maniobrahan ang Executive ug ipasulod ang buot sa Legislature sa budget ug project list. Sa nasangpit nga kahimtang, ang mga Secretaries mahimong political hostages, ug ang ilang performance husayon dili base sa resulta inay sa ilang panan-aw nga mosunod sa gusto sa mga mambabalaod.

Dinhi makita ang tinuod nga problema: ang dual power sa Kongreso. Sa Constitution, ang Congress maghimo og balaod ug ang Executive ang mo-implement. Apan sa praktis, daghang legislators ang buot nga sila ang mohimo sa balaod ug sila usab ang magbuot sa proyekto sa ilang mga distrito. Nahimo silang mini-executives, ug ang pork barrel—bisan gi-deklara nang unconstitutional—nagpadayon pinaagi sa nagkalain-laing mga pangalan sama sa allocables, insertions, lump-sum items, ug unprogrammed funds.

Tungod niini nga setup, ang President’s budget mahimong hostage sa Kongreso. Dili kini policy debate—usa kini ka power play, samtang ang Presidente kinahanglan mopasar sa budget aron modagan ang gobyerno, napugos kini sa pagkompromiso sa usa ka sistema nga klaro nang high-risk sa corruption. Hinungdan, ang live streaming sa bicam dili solusyon—simbolo lamang kini. Ang transparency nga walay reform dili kahayag; kurtina lamang. Kung ang tinuod nga kasabotan mahitabo sa pre-bicam meetings, back-channel negotiations, ug unpublished budget matrices, ang transparency mahimong dekorasyon lamang.

Sa katapusan, klaro ang leksyon sa kasaysayan ug sa international rankings: ang corruption sa Pilipinas dili problema sa accounting; problema kini sa gahum. Dili na ang katawhan ang angay magpamatuod nga bulok ang sistema. Ang sistema na ang angay magpamatuod nga limpyo pa kini. Hangtod nga ang Kongreso—Senate ug Lower House—magpadayon sa ilang dual power ug pabiling gamiton ang hearings ug confirmations of appointments isip pamulitika nga magmaniobra. Magpadayon ang pagkawala sa trilyones ka piso sa pondo sa gobyerno ug bisan unsa ka-HD o ka-4K ang live stream, kon dili mausab ang sistema, ang katawhan magpabiling pildehan sa kaugalingong budget.